Sinds mijn afstuderen ben ik lid van KIVI (Koninklijk Instituut Van Ingenieurs). Zo nu en dan worden er (technische) uitstapjes georganiseerd. Zo zijn we bij de Leeuwarder Courant (2010) geweest, bij Omrop Fryslân (2008), het Kazemattenmuseum aan het begin van de Afsluitdijk (Zurich) (waar ik schijnbaar niet over geblogd heb en zo snel dus ook niet kan terugvinden) en in 2017 het laatste uitje: rondleiding Thialf.
Helaas is afdeling Noord opgeheven, omdat daar geen mensen voor gevonden konden worden. Noord is later samengevoegd met Oost. Dus als er eens een uitje was, dan was dit vaak in het oosten van het land en moet je een eind rijden. Als iets de moeite waard is wil ik dat wel doen, maar het is ook vaak op een doordeweekse dag, tijdens kantooruren. Vaak heeft een groot deel van de deelnemers de pensioengerechtigde leeftijd bereikt en kunnen wat beter met hun beschikbare tijd schuiven, in mijn geval “ben ik aan het werk”. Nu kan ik nog wel eens met mijn parttime middag schuiven, maar als mantelzorger heb ik die middag vaak nodig om “mantelzorg-activiteiten” uit te voeren. Dus dan wordt het opnemen van een vrije middag of dag.
Maar… op 16 januari ontving ik een mail van KIVI waarin deze activiteit genoemd werd. Op een donderdagmiddag, rond 14.00 uur. Ik kan mijn PT-middag doorschuiven, pas de week erop heb ik weer “mantelzorg-activiteiten”, het lijkt me interessant, er kunnen zich maximaal 45 personen opgeven, dus ik heb mij meteen aangemeld voor dit bezoek aan Astron.
Qua drukte op de weg valt het mee. Via de mail al een routebeschrijving ontvangen, ook via Google Maps al even gespiekt hoe ik moet rijden. En ik laat de TomTom uiteindelijk zijn werk doen. Mooie teksten in de routebeschrijving: “je ziet een bord van een doodlopende weg, gewoon doorrijden”. “Je ziet een bord dat je niet door mag rijden, alleen voor leveranciers van Astron”, ook dat mag je negeren. Rond 13.30 uur rij ik het terrein van Astron op, parkeer de auto en loop naar binnen. Ik ben aan de vroege kant, maar er zijn al meer deelnemers. We zitten rond de 35+ deelnemers.
Eerst gaan we naar een lokaal waar we een boeiende presentatie krijgen over “wat hier nu eigenlijk gebeurt”. Het verhaal van de oerknal, de “dark ages daarna” en dat wordt gevolgd door de reïonisatie, het ontstaan van sterren en sterrenstelsels. 14 miljard jaar geleden. De eerste mensachtigen die op aarde rondliepen, dat is zo’n 7 miljoen jaar geleden. Oerknal, dark ages en die reïonisatie. Het is een theorie “hoe het gegaan is” en het klinkt logisch alleen: we willen bewijs. En door met radiogolven in het universum te kijken hopen we dat we naar de reïonisatie kunnen bewijzen.
Je kunt op verschillende manieren kijken, verschillende golflengtes. Want zoals wij kijken, dan zien we alleen de zaken die binnen ons zicht vallen. We zien hoe je met bepaalde reflecties kunt zien welk deel “van een draaiend geheel” op ons af komt en van ons af gaat (het Doppler effect). De verschillende soorten radiotelescopen, eerst met 1 antenne, maar wilde je die op een andere frequentie afstemmen, dan moest je in die antenne zaken aanpassen. Dat is later vervangen met een instelbare antenne. Die is later weer vervangen door “meerdere antennes in het hart te plaatsen”, zodat je ook “zijdelingse waarnemingen” kunt doen.
Daarna gaan we van het principe van de radiotelescoop af, geen groot apparaat wat je moet draaien en richten, maar blokken half “in de grond” en iets “boven de grond” waar meerdere antennes in zitten en vanuit meerdere hoeken de data wordt “opgevangen”. Waarbij zaken gecorrigeerd moeten worden (het komt op verschillende hoeken binnen, daardoor komt het signaal op verschillende tijdstippen binnen).
Dat laatste is LOFAR, het zwaartepunt ligt in Exloo. Op deze pagina kun je daar meer over lezen. Door de waarnemingen op meerdere punten in Europa te combineren kom je tot een betere weergave. In Westerbork staan 14 radiotelescopen (wikipedia). In Australië wordt aan SKA gewerkt, een nog groter netwerk, gebaseerd op het werk wat al jaren door Astra gedaan wordt.
Tijd om de radiotelescoop van Dwingeloo van dichtbij te zien. Deze staat vlakbij het gebouw, dus het is een klein eindje lopen. De trap op, op een verdieping staat een soort grote “woonwagen”, deze zit binnen het framework van de stangen die de volledige telescoop vormen. We zien hoe daar een soort treinwielen (met daarvoor een paar borsteltjes) op een rail staan, zo kan de telescoop gedraaid worden. We krijgen uitleg hoe alles werkt, dat iemand aan het “moonbouncen” is, hij zegt “altijd is kortjakje ziek”, we horen daarna wat teruggekaatst wordt vanaf de maan (klinkt best nog goed en duidelijk, ondanks dat er verlies van signaal optreedt). Als je naar de radio luistert en de knop draait om van zender te wisselen, dan hoor je ruis. Die ruis horen we op de boxen aan de computer, daarna richt onze rondleider de telescoop op de zon. Zo… dan ruist het ineens heel erg hard uit die boxen! Vervolgens gaan we iets van 240 graden draaien naar de andere kant, want heel ver van ons af is een pulsar. Ook die zend geluid uit, maar dat is alleen afkomstig vanaf de polen. Dus dat is geen continu geluid. We zien een grafische weergave en horen de ruis.
Omdat onze groep behoorlijk groot was, zijn we in 2 groepen verdeeld. De andere groep komt eraan lopen, wij gaan naar buiten, er wordt nog even een groepsfoto gemaakt. De andere groep gaat dan naar binnen bij de telescoop, wij gaan naar binnen waar we nog een rondleiding door het pand krijgen. Hier wordt het chips gewerkt, nog even in een “geluidsvrije/-arme kamer”, dan heb je nog een ruimte waar antennes getest kunnen worden.
Hierna nog even een drankje, rond 16.30 uur rij ik weer naar huis. Een leuke en leerzame middag!